Studio Ard Hoksbergen en VDNDP bouwingenieurs realiseerden voor Xplore Agora Amsterdam een schitterend schoolgebouw, waar leerlingen letterlijk en figuurlijk alle ruimte krijgen.
Tekst Eva Vroom
Fotografie Max Hart Nibbrig
In de nieuwe wijk Elzenhagen in Amsterdam-Noord staat Xplore Agora Amsterdam. Dit is behalve een heel mooi gebouw ook het eerste schoolgebouw in Nederland dat specifiek is ontworpen voor Agora-onderwijs: een onderwijsvorm waar leerlingen in vrijheid en in samenwerking leren vanuit eigen interesses. Ze worden in hun leertraject begeleid door docenten, zonder onderscheid in niveaus en zonder vaste vakken, roosters of klaslokalen. In plaats van ieder uur naar een ander lokaal te moeten, hebben de leerlingen een vaste eigen werkplek. Daarnaast zijn er ruimtes om te overleggen, in stilte te werken en om praktisch aan de slag te gaan. Agora betekent letterlijk plein, verzamelplaats – een gedeelde ruimte voor uitwisseling en inspiratie. Studio Ard Hoksbergen vertaalde deze onderwijsfilosofie naar een gebouw met een open ruimtelijke structuur waarin ontmoeting, autonomie en zichtbaarheid centraal staan.
Meer ruimte
De school verhuisde vanuit een tijdelijke huisvesting naar het nieuwe gebouw in Amsterdam-Noord. Architect Ard Hoksbergen: “Er zijn in Nederland meerdere Agora-scholen. Die beginnen vaak klein maar omdat het een populaire onderwijsvorm is, hebben ze al gauw meer ruimte nodig.” Dit was ook het geval bij Xplore Agora Amsterdam, dat in het vorige gebouw plaats voor 300 leerlingen had. “De nieuwe school in Noord moest ruimte bieden aan 600 leerlingen. Wij hebben samen met VDNDP bouwingenieurs de onderhandse selectie voor deze opdracht gewonnen. Daarbij waren wij verantwoordelijk voor het ontwerp.” Het robuuste gebouw valt op door zijn combinatie van prefab betonelementen, baksteenreliëf en een zichtbare houtconstructie. “De baksteen is ingestort in betonnen gevels en we hebben de stenen diagonaal doormidden gezaagd. Daardoor heb je minder bakstenen nodig, en het zorgt bovendien voor een mooi reliëf dat het zonlicht steeds op een andere manier vangt.” De gevel is voorzien van nestkastjes en beplanting, om van de school een natuur inclusief gebouw te maken.
Hyperflexibel gebouw
De bijzondere vorm van het schoolgebouw werd mede bepaald doordat het stedenbouwkundig volume al vast lag, vervolgt Hoksbergen: “De school is in een L-vorm om een bestaande sporthal gebouwd. De maximum hoogte was ook al voorgeschreven, omdat vlakbij de rijks monumentale krijtmolen ‘D‘Admiraal’ staat. Het gebouw mocht met zijn hoogte geen wind voor de molenwieken tegenhouden. Binnen dat bouwvlak hebben we de puzzel opgelost.” De ruimtelijke opzet van het schoolgebouw kenmerkt zich door een grote mate van vrijheid die verschillende vormen van gebruik mogelijk maakt. “Wij kregen de vraag een hyperflexibel gebouw te ontwerpen, dat toekomstige veranderingen kan opvangen.” Door schuifwanden en overspanningen van 15 meter ontstaat een open en flexibel veld waarin verschillende vormen van leren naast elkaar kunnen plaatsvinden, nu en in de toekomst. Circulatie en verblijf komen samen: ook trappen, gangen en tussenruimtes zijn ingericht als plekken om te werken en te ontmoeten. Dat het schoolgebouw deze grote mate van vrijheid biedt, komt voort uit het Agora onderwijsconcept, gericht op de autonomie van kinderen. Deze autonomie is terug te zien in het participatieve ontwerpproces. “Tijdens het ontwerpproces hebben we een half jaar lang op locatie in het oude schoolgebouw gewerkt. We spraken wekelijks met leerlingen, docenten en vakmensen van buitenaf. We zagen daarbij, dat leerlingen niet naar vaklokalen gaan maar allemaal hun eigen werkplek mogen inrichten. Om een rommelig beeld te voorkomen, wilden we een soort omgeving maken die een rustige basis vormt voor de invulling door de leerlingen.”
Centraal hart
Dat deze rustige basis succesvol gerealiseerd is, heeft zeker te maken met het integrale karakter van het ontwerp. Hoksbergen: “Wij waren ook verantwoordelijk voor het vaste interieur, en de inrichter van het losse interieur heeft veel met ons overlegd. Voor de verlichting hebben we Clemens Lichtadvies ingeschakeld, daar werken we vaker mee. Zij weten welke armaturen geschikt zijn en zorgen vaak voor een bepaalde verzachting binnen het lichtontwerp door te kiezen voor warmer licht. Dankzij de vele ramen profiteert het gebouw van overvloedig daglicht, zodat er weinig kunstlicht nodig was.”
Het ruimtelijke en sociale hart van de school wordt gevormd door een tien meter hoge, centrale ruimte. Hier omheen liggen coachruimtes en zes zogenaamde maker spaces: praktijklokalen zoals onder meer een techlab, een keuken, ateliers en een muziekstudio. Deze ruimtes zijn door middel van glazen wanden direct met het hart verbonden, zodat een continue relatie tussen individueel en collectief gebruik ontstaat. Hoksbergen is blij met de centrale ruimte: “Ik vind deze ruimte het meest geslaagd, omdat de vorm ervan volgde uit de randvoorwaarden. We hebben met behulp van maquettes en modellen onderzocht, hoe we hem het beste konden vormgeven.” Ondanks de grote hoogte en het gebruik van beton is de akoestiek in deze ruimte prettig. “Het is een amorfe ruimte met weinig glas, en het plafond is akoestisch. In de klaslokalen hebben we akoestische vlokkenplafonds toegepast.”
School als buurtplek
In het schoolgebouw vind je behalve de 35 klaslokalen en de maker spaces ook ruimtes waar de zogenaamde ‘vakmensen’ kantoor houden. Zij zijn binnen het Agora-onderwijs tijdelijk aan de school verbonden, om de leerlingen te laten kennismaken met ondernemers en makers uit ‘de echte wereld’. Deze verbinding met de buitenwereld vormt een belangrijke pijler onder het Agora onderwijs: de school is geen gesloten instituut, maar een publieke leeromgeving waarin onderwijs en stad elkaar raken. Ouders zijn nauw betrokken bij de school, die een belangrijke rol speelt in de wijk. Hoksbergen: “Het grand café bij de entree van het gebouw is toegankelijk voor de buurtbewoners. Het is echt een buurtplek geworden, mensen komen er broodjes halen, ouders zitten er met hun laptops.” Ook de opdrachtgever en gebruikers zijn erg tevreden met hun nieuwe gebouw: “Ze organiseren er regelmatig rondleidingen, en daarbij vertellen ze dat het gebouw perfect op maat is ontworpen voor hun onderwijsvorm.”
Legenda:
Opdrachtgever: ZAAM interconfessioneel voortgezet onderwijs
Architect: Studio Ard Hoksbergen i.c.m. VDNDP
Ontwerpteam: Ard Hoksbergen, Erik Hoogendam, Hiu Yu Ong, Marc Wools, Bob Beemster, Fred Jager
Interieurbouw: Ruurd Koolma (RKB)
Los interieurontwerp: Hoff Interieurbouw
Constructeur: Van Rossum
Aannemer: Hegeman Bouw & Infra
Adviseur bouwfysica: Peutz
Adviseur installaties: Huisman & van Muijen
Lichtontwerp: Clemens Lichtadvies
Projectmanager: Rienks Advsieurs
Installateur W/E: De Groot Installaties
Omvang: 5.825 m2 BVO
